Կոպենհագենի հարատևությունը

Կոպենհագենը տարօրինակ քաղաք է։ Հարատևությունն ու ժամանակավորությունն էստեղ միախառնվում են իրար, ու դու անընդհատ մեկից մյուսն ես ընկնում՝ չհասկանալով, թե ինչպես է դա ստացվում։

Հարատևը վայրերն են, սովորությունները, տոներն ու իրադարձությունները, որ տարիներ շարունակ վայրկյանների ճշգրտությամբ կրկնվում են, ու շատ դեպքերում նույնիսկ համավարակն ի վիճակի չէր կանգնեցնել այդ բոլորը։ Հարատևը նաև մարդիկ են, որոնք բոլորն իրենց տեղերում են՝ նույն թաղամասերում, աշխատավայրերում, սրճարաններում։ Բայց միևնույն ժամանակ մարդիկ նաև ժամանակավոր են․ շատերն անվերադարձ հեռանում են քաղաքից, ու ստիպված ես անընդհատ նորերին որոնել։ Ոմանք էլ հեռանում են քեզնից, ու թեև նույն քաղաքում եք ապրում, համարձակությունդ չի ներում գրել, ասել՝ արի հանդիպենք։

Ժամանակավոր են նաև բնակարանները։ Մարդիկ անընդհատ տեղից տեղ են տեղափոխվում, մինչև գտնում են իրենց երազանքների բնակարանը, որն էդպես էլ հարատև չի դառնում։ Դու հազվադեպ կտեսնես մարդկանց, որոնք տասնյակ տարիներ նույն բնակարանում են ապրում։

Collapse )

Համայնքներ

Սկանդինավյան հոկտեմբերը դեպրեսիայի բուն է։ Կարծես արդեն իմ ռիտուալն ունենամ. օրերի կարճանալու ու ցրտելու հետ մեկտեղ սկսում եմ Ջուլյա Սթոուն լսել ու հիշողությունների գիրկն ընկնել, մինչև հոկտեմբերը վերջանում է, ու սկսվում է ձմեռային ժամանակին անցնելու պատճառով առաջացած անքնության դեմ պայքարը։

Այս տարի հոկտեմբերի առաջին մեկ երրորդը Կանադայում անցկացնե՞լս էր պատճառը, թե՞ ուրիշ գործոններ էլ կային։ Ամեն դեպքում, հոկտեմբերյան մելանխոլիան ուշանում էր, ու միայն այսօր ինձ այցելեց։ Միացրեցի Ջուլյա Սթոունը ու սկսեցի անցնել Դանիայում ապրածս երկարուձիգ յոթուկես տարիների վրայով։ Ի՞նչն է փոխվել հիմա, ի՞նչն էր ուրիշ։

Ժամանակին համայնքներ ունեի. մարդկանց խմբեր, որոնց հետ կանոնավոր կերպով հանդիպում էի։ Դանիերենի խումբս կար, որոնց հետ ամեն երեքշաբթի դասից հետո գնում էինք գարեջրվելու։ Գրողների խումբը կար, ու միասին գրում էինք, հույզեր դուրս թափում, զրուցում մինչև ուշ գիշեր։ Կար նաև բուսակերների խումբը, որի ղեկավարներից Ադամն իր տանը պարբերաբար հավաքույթներ էր անում։ Գործում էր և ՊհԴ-ակումբը, որի շրջանակներում ամիսը մեկ հավաքվում ու մեր ակադեմիական դարդերից էինք խոսում։ Տարբեր միթափներ կային, որոնց միջոցառումներին պարբերաբար գնում էի։ Ընթերցանության խումբը կար։

Հետո Օրհուսը եկավ, սոցիալական կյանքս էնտեղ տեղափոխվեց։ Եվ էնտեղ էլ կին գրողների խումբ ունեինք, յոգայի ակումբ ունեինք, կոլեգաներիս հետ պարբերաբար ընթրիքներ էինք կազմակերպում։

Collapse )

Նոր տեսակի սոցիալիզացիա

Չէ՜, համավարակը չէր պատճառը, որ Դանիայի իմ գրեթե բոլոր սոցիալական կապերն անհետացան։ Մի կողմից, մի քաղաքում ապրել, մյուսում աշխատելս էր, որ սոցիալիզացիայի շատ քիչ ժամանակ էր թողնում, եղած ժամանակն էլ երկու կես անում Օրհուսի ու Կոպենհագենի միջև։ Մյուս կողմից, ընկերներս էին, որ հերթով հեռացան Դանիայից։ Ու արդյունքում Կոպենհագենում միայն մի կայուն ընկերուհի ունեմ, որը ոչ մի տեղ չի գնալու ու որի հետ ընդամենը երկու-երեք տարի առաջ եմ ծանոթացել։

Իսկ երեք տարի առաջ այս հարցը բարձրացրի Շերոնի մոտ քոուչինգի ժամանակ։ Ասացի, որ երկու քաղաքում ապրելով իրականում ոչ մեկում էլ չեմ ապրում, որ մայրս Հայաստանում է, հայրս՝ Կանադայում, իսկ ես երրորդ մի երկրում, որ մտերիմ կապեր հաստատել, իսկ եղածները պահպանել չեմ կարողանում, ու չգիտեմ՝ ինչ անեմ։ 

Շերոնն ինձ տնային հանձնարարություն տվեց, բայց չեմ հիշում՝ կոնկրետ ինչ էր։ Միայն հիշում եմ, որ հաջորդ հանդիպումը խնդրել էի, որ օնլայն լինի, որովհետև Նորվեգիա էի գործուղվել (այո, ես օնլայն հանդիպումներ ունենում էի համավարակից դեռ շատ առաջ, ու դա ինձ համար բնավ նորություն չէր)։ Այդ հանդիպման ժամանակ պայծառացած ասացի, որ լուծումը գտել եմ։ Հարցին, թե որն է այն, պատասխանեցի. «Ավելի շատ ճամփորդելը»։ Բնականաբար, Շերոնը զարմացավ ու խնդրեց բացատրել. երկու շաբաթ առաջ բողոքում էի գնացքներում չափից դուրս շատ ժամանակ անցկացնելուց։

Collapse )

Սալլի Ռունիի ֆենոմենը ու նրա երրորդ վեպը

Սալլի Ռունիի առաջին վեպը՝ «Զրույցներ ընկերների հետ», կարդացել եմ դեռ 2018-ի ամռանը, երբ «Նորմալ մարդիկ» լույս չէր տեսել, ու Ռունիի հաջողությունը դեռևս սահմանափակ էր, հայտնի միայն գրական նեղ շրջանակներում ու գրական փառատոնի այցելուներին։ Ու երբ կարդում էի այդ վեպը՝ Լուիզիանա գրական փառատոնին ընդառաջ, գիտեի նաև, որ շուտով երկրորդն է լույս տեսնելու՝ «Նորմալ մարդիկ»։

Sally Rooney: 'I don't respond to authority very well' | Sally Rooney | The  Guardian

Իսկ Ռունին աշխարհահռչակ դարձավ իր «Նորմալ մարդիկ» վեպով, որի էկրանավորումից հետո նրան սկսեցին կարդալ նույնիսկ նրանք, ովքեր երբեք գիրք չէին բացում։ Նրան հռչակեցին «մի ողջ սերնդի ձայն» և «Սնափչաթի սերնդի Սելինջեր»։ «Նորմալ մարդիկ» ներկայացվեց բուքերյան մրցանակին, թեև չստացավ այն։

Այն ժամանակ քսանյոթամյա իռլանդացի Սալլի Ռունին հետաքրքիր ֆենոմեն էր, որին դժվարանում էին դասակարգել. չիկլի՞տ է (կանանց համար նախատեսված թեթև, էժանագին գրականություն), թե՞ լուրջ գրական արժեք ունի։ Ռունիի գրքերի վաճառքն անցել է միլիոնը, բայց նաև գրականագետներն են դրական գնահատական տվել (Բուքերյան մրցանակի ներկայացվելը որպես օրինակ)։ Ո՞նց է դա հնարավոր։

Ինքս էլ մեծ հաճույքով եմ կարդացել Ռունիի երկու գրքերը, ու այնքան էր դուրս եկել, որ սկսել էի աջուձախ բոլորին նվիրել, հատկապես «Զրույցներ ընկերների հետը»։ Ռունիի ձեռագիրը շատ յուրահատուկ է, էնքան լավ է գրում, որ ուզում ես անընդհատ կարդալ առանց դադարի։ Բայց նաև, այո, մեր սերնդի ձայնն է։

Աշխարհի տարբեր հատվածների միլենիալների համար է, որ սիրային հարաբերություններն ուրիշ տեսք են ստացել. ազատության արդյունքում ընտրության հնարավորություն ենք ձեռք բերել, բայց այդ ընտրության հետ նաև սխալվելու վախ։ Իսկ ինտերնետը մեծացրել է տեսականին, փոխել հաղորդակցության ձևը, ինչի արդյունքում մենք խոսում (ավելի ճիշտ, գրում ենք) շատ, բայց ոչինչ չենք ասում։ Այս ամենի արդյունքում շատ պարզ ընկերություն անել-ամուսնանալ բանաձևը խուճուճ երանգներ է ստացել, ներմուծվել են նոր տերմիններ, ինչպիսիք են «էքսկլուզիվություն» կամ դրա բացակայություն, «բաց հարաբերություններ», գոսթինգ, «օգուտով ընկերներ», «մի գիշերվա սեր» և այլն։ Ամուսնությունը դարձել է ոչ թե հարաբերության սկիզբ սկիզբ, այլ հաջողության արձանագրում, իսկ դրան հասնելը՝ տարիներ տևող երկար ճանապարհ, որը տարբեր փուլեր է անցնում՝ առանց պարտավորության դեյթինգից մինչև պաշտոնական ընկեր-ընկերուհի, միասին ապրել, գուցե նաև երեխաներ ունենալ, կամ հետուառաջ է անում, վերևում նշված տերմիններից որևէ մեկով նկարագրվում ու ավարտվում։

Միլենիալների՝ միմյանց սիրելու այս խառը ճանապարհն է, որ Սալլի Ռունին բերել է գրականություն, ու դա արել է մեծ վարպետությամբ։ «Զրույցներ ընկերների հետի» Բոբբիի ու Ֆրանսիսի, «Նորմալ մարդկանց» Քոնելի ու Մարիաննայի մեջ բազմաթիվ միլենիալներ իրենք իրենց են տեսել, իրենց ընկերներին են տեսել, իրենց չստացված հարաբերություններն են տեսել։

Ու դրա համար է, որ Ռունիի երրորդ վեպին՝ «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես»-ին, ամբողջ աշխարհը շունչները պահած էր սպասում։ Ես էլ դեռ 2018-ին «Նորմալ մարդիկ» ավարտելուց հետո սպասում էի, թե երբ Ռունիի երրորդ (այն ժամանակ դեռևս չգրված ու անանուն) վեպը լույս կտեսնի։ Դրա համար սեպտեմբերի 7-ի առավոտյան կյանքիս մեջ առաջին անգամ գրքի լույս տեսնելու օրը մտա գրախանութ, ձեռք բերեցի իմ օրինակը։

Beautiful World, Where Are You by Sally Rooney

Սալլի Ռունիի երրորդ վեպն առաջին երկուսից շատ չի տարբերվում. նորից լիքը չասված բաներ, տեխնոլոգիա, սոցիալական ցանցեր, էլեկտրոնային նամակագրություն, մտքեր սոցիալիզմի մասին։ Վեպի գլխավոր հերոսուհիներից մեկը գրող Ալիսն է, որ մեծ հաջողության հասած երկու վեպերից հետո փորձում է հաշտվել իր հայտնիության հետ, տեղափոխվում Իռլանդիայի հեռավոր մի գյուղ, Թինդերով ծանոթանում է Ֆելիքսի հետ ու սկսում հետը հանդիպել։ Մյուս հերոսուհին Ալիսի մտերիմ ընկերուհի Այլինն է, որ գրական ամսագրում է աշխատում, ու իր մանկության ընկերոջ՝ Սայմոնի հետ «օգուտով ընկերներ» հարաբերություններ խաղում։

Գիրքը ոչ մի նոր բան չի ասում նախորդ երկուսի համեմատ։ Ալիսի ու Այլինի հարաբերությունները լրիվ նույնն են, ինչ Բոբիինն ու Ֆրենսիսինը «Զրույցներ ընկերների հետ»-ում, իսկ Այլինն ու Սայմոնը ճիշտ «Նորմալ մարդկանց» Մարիաննան ու Քոնելն են։ Այս նոր գրքում Ռունին կատարելագործել է էլեկտրոնային հաղորդակցությունը։ Այն, ինչ էջեր շարունակվող ձանձրալի նամակներ էին «Զրույցներ ընկերների հետ»-ում, այստեղ լակոնիկ, կոնկրետ ու հետաքրքիր տեքստեր են։ Բայց երևի սա «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես»-ի միակ առավելությունն է։

Մնացած դեպքերում Ռունին կարծես որոշել է անել այն, ինչ իր մոտ լավ է ստացվում, ու անել դա ավելի շատ։ Սեքսի տեսարանները չափից դուրս շատ են. կարծես նախորդ գրքերից ստացած քննադատությունը, թե սեքսի տեսարանները շատ զուսպ է նկարագրում, հաշվի է առել, ու դրանք ավելի բաց դարձրել այս նոր վեպում։ Ընդհնարապես, գիրքը կարելի է ամփոփել հետևյալ նախադասությամբ. «էլեկտրոնային նամակներով ընդհատվող սեքսի տեսարաններ»։

«Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես» վեպի լուրջ թերություններից մեկը նաև կերպարների արհեստականությունն է։ Չորսից ոչ մեկի գոյությանը չես հավատում, նրանց քայլերն անտրամաբանական են ու չհիմնավորված, չեն բխում իրենց բնավորությունից։

Գրքի բազմաթիվ գլուխներ խիստ վորքշոփային էին. կարծես կոնկրետ գրական առաջադրանք էր լուծում, ինչն իհարկե ինքն իրենով խնդիր չէ, բայց էսպիսի առաջադրանքների արդյունքում գրքի ոճը խիստ անհամասեռ էր, բովանդակությունը՝ տեղ-տեղ կրկնվող։

Թվում է՝ «Գեղեցիկ աշխարհ, որտե՞ղ ես» գրքի առաջին սևագրում վերջին երկու գլուխները պիտի չլինեին, որովհետև այն ավարտվում է խիստ ռունիական երկիմաստ, հուզական ձևով, իսկ հետո գալիս է ևս երկու գլուխ, որ այդ վերջին տեսարանի թողած ազդեցությունը լրիվ քանդում են։

Սալլի Ռունիի այս նոր գիրքը բազմաթիվ օրինակներով կվաճառվի, չեմ կասկածում։ Գուցե նաև էկրանավորվի էլ։ Բայց այ հաջորդ գիրքը չգիտեմ՝ կկարդա՞մ, թե՞ ոչ։ Երեք հատ նույն բանն ինձ համար հերիք է։ Կուզեի, որ հաջորդ գրքերում ոչ թե ռոմանտիկ հարաբերությունների դոզան մեծացներ, այլ դասակարգային անհավասարությունն ավելի խորը քններ, ավելի առաջին պլան մղեր. ի վերջո, Ռունին թե՜ իր գրքերում, թե՜ հարցազրույցներում միշտ խոսում է իր ձախ հայացքներից, ու լինելով «միլենիալների ձայնը»՝ գուցե նաև անդրադառնա ավելի խորը, գաղափարական հարցերի։

Հյուսիսային Ամերիկայի ամենաեվրոպական քաղաքը

Մոնրեալի մասին ասում են, որ Հյուսիսային Ամերիկայի ամեաեվրոպական քաղաքն է, իսկ Քվեբեկ նահանգը՝ ամենասոցիալիստականն է։ Հյուսիսային Ամերիկայում Մոնրեալից բացի ոչ մի տեղ չեմ եղել, բայց այստեղ արդեն իմ ունեցած բոլոր կարծրատիպերն էնպես են հաստատվել, որ չգիտեմ՝ «ավելի պակաս եվրոպական» հատվածներում ո՞նց կդիմանամ։

Երկնաքերերով կենտրոնից ու փողոցներում ավտոմեքենաների ունեցած առավելությունից բացի նաև արյունարբու կապիտալիզմն իր բոլոր տեսանելի ու անտեսանելի դրսևորումներով է ինձ հունից հանում։ Ուզում եմ կոնկրետ դրանցից մեկի մասին պատմել հիմա։

Էյրբիընբին եվրոպական շատ քաղաքներում շատ չի ծավալվում, որովհետև քաղաքները հստակ կարգուկանոն են մտցնում, որ վարձակալության շուկան չմոնոպոլիզացվի, մարդիկ բնակարաններից չզրկվեն։ Օրինակ, Կոպենհագենում ցանկացած անձ իր տունը Էյրբիընբիով վարձով կարող է տալ 70 գիշեր։ Սա արվում է նրա համար, որ Էյրբիընբիի բերած մեծ եկամուտով չգայթաղկվեն մարդիկ, ու եթե վարձով տալու տարածք ունեն, քաղաքի բնակիչներին տան, որոնք իրենց հերթին բնակարան ճարելու լուրջ խնդիր ունեն։

Նման կարգավորումներ տարբեր ձևերով եվրոպական տարբեր քաղաքներում կան։ Ու պատճառը հենց դա է, որ Եվրոպայում ինչքան օգտվել եմ Էյրբիընբիից, միշտ իսկական գոյություն ունեցող, հաճախ նաև այդ տանը բնակվող անձի տուն եմ վարձակալել։ Երևի միակ բացառությունը Հռոմում էր, որ մի գիշերով մեր վարձած սենյակն ավելի շատ հյուրանոցի էր նմանիր անանունությամբ ու կանոններով, բայց Հռոմն ինքն էլ զբոսաշրջիկների համար նախատեսված վարձակալության էնքան տարբեր ցանցեր ունի, որ Էյրբիընբիից ընդամենը մի անգամ ենք օգտվել, չնայած որ գրեթե ամեն տարի լինում ենք Հռոմում։

Իսկ այ Մոնրեալն ուրիշ է։ Էստեղ բազմաթիվ են դեպքերը, երբ կոնկրետ փողատերեր բազմաթիվ բնակարաններ են ձեռք բերում, հաճախ՝ ամբողջ շենքեր, ու Էյրբիընբիով վարձակալության տալիս։ Չգիտեմ՝ քաղաքային կարգավորում կա, թե ոչ, բայց երկու անգամ Մոնրեալ գալով՝ երկու դեպքում էլ նման էդպիսի վարձակալական ցանցի ձեռքն եմ ընկել, ընդ որում՝ երկրորդ անգամը տպավորություն էր, թե կոնկրետ տանտիրոջից եմ վարձում, որովհետև հաղորդակցման ողջ ընթացքում գրում էր «իմ բնակարանը», բայց երբ բնակարանը գտնելու ուղեցույցը ստացա, նկատեցի, որ էս դեպքում էլ նույն տիպի վարձակալական ցանցի հետ գործ ունենք։ Իսկ երբ տեղ հեսա ու «տանտիրոջ» ուղեցույցին հետևելով գտա բնակարանը, ակնհայտ անճշտություններ նկատեցի ուղեցույցում, հասկացա, որ այդ «տանտերը» երբեք չէր էլ եղել այս բնակարանում։

Բայց հիմնական պատմությունս առաջին անգամվա մասին է։ Ամբողջ գիշեր ճամփորդելուց լրիվ ջարդված հասնում եմ Էյրբիընբիով վարձածս բնակարանին։ Դրսում դեռ լույս է, թեև արդեն երեկո է։ Առաջին անգամ եմ Հյուսիսային Ամերիկայում, հետևաբար մի քիչ վախեցած ու տագնապած, շրջակայքին ծանոթ չեմ, ոչ մի հեռախոսի համար չկա մոտս, ռոումինգս չի աշխատում (եթե աշխատեր էլ, աստղաբաշխական թվերի կհասներ)։ Գտնում եմ բնակարանս, հավաքում մուտքի կոդը, ներս մտնում ու շոկ ապրում. ակնհայտ է, որ էնտեղ ուրիշ մեկն է ապրում։ Արագ կպնում եմ վայֆային, փորձում կապվել «տանտիրոջ» հետ, որ հասկանամ՝ ինչ է կատարվում։

Տանտիրոջից պատասխան չկա։ Մորթենին էլ հաղորդագրություն եմ ուղարկում՝ հասցես նշելով, որ եթե վտանգավոր իրավիճակ լինի, կարողանա գտնել ինձ, չնայած որ Դանիայում ժամը հազարն էր։ Ի՞նչ կարելի է անել։ Ես սատկած եմ, քաղաքը չգիտեմ։ Մոնրեալում ծանոթ-հարազատ մարդիկ իհարկե ունեի, բայց տվյալ չունեի հետները արագ կապվելու, ոչ էլ աշխատող հեռախոս։  Դուրս եմ գալիս բնակարանից, շենքի շուրջը պտտվում, բայց որովհետև դրսում ինտերնետը լավ չի բռնում, նորից հետ եմ գալիս՝ հաստատ համոզվելու համար, որ ճիշտ տեղում եմ։ Դուռը բացում եմ, ու մի սկսում է գոռալ, ես էլ հետը. այդ մի քանի րոպեի ընթացքում, որ դրսում էի, տան բնակիչը վերադարձել էր։ Երբ երկուսս էլ հանգստանում ենք, փորձում ենք հասկանալ՝ ինչ է կատարվում։ Կինը գերմանուհի էր, անգլերեն հազիվ էր մի երկու բառ իրար կապում։ Զանգում է Գերմանիա՝ իր դստերը (որտեղ էլի ժամը հազարն է), որը կարողանում է կապվել «տանտիրոջ» հետ։

Պարզվում է՝ «տանտերը» ինձ սխալ ուղեցույց է ուղարկել. իմ վարձակալած բնակարանը ոչ թե այդ մեկն էր, այլ դրա կողքինը։ Ու քանի որ ես ու գերմանուհին նույն օրն էինք գալու, շփոթել, երկուսիս էլ նույն ինֆորմացիան էր ուղարկել։ Ճիշտ ինֆորմացիան ուղարկեց ինձ, մտա իմ բնակարանը, իսկ մի ժամ անց «տանտերն» ինքը եկավ ու ներողություն խնդրեց։ Ասաց, որ տասը տարբեր բնակարան է կառավարում, խառնել է էս բոլորը։ Իսկ «տանտերն» իրականում բնակարանների հետ ոչ մի կապ չուներ. պարզապես վարձու աշխատող է։

Երկրորդ անգամ Մոնրեալ գալիս Էյրբիընբիում փնտրեցի նույն «տանտիրոջը», բայց չկար. երևի ավելի լավ աշխատանք է ճարել։ Ուրիշից վարձեցի տունը։ Ու երբ արդեն հայտնաբերել էի, որ այս «տանտերն» էլ նույն տիպի վարձու աշխատող է, հաստատ համոզվեցի, որ ռոումինգս Կանադայում կաշխատի, բոլոր հեռախոսի համարները մի քանի տեղ պահեցի, ոտքս տուն դրեցի շունչս պահած՝ անգամ մահճակալի տակ փնտրելով մեկ այլ բնակչի հետքեր։ Ոչ ոք չկար. այս անգամ կարծես շփոթություն չէր եղել։

Մագալի Միշո

Կինոթատրոնում հերթ էինք կանգնել, որ ֆիլմից առաջ խմելու բան գնեն. ֆրանսիական ֆիլմի երկուշաբթին էր, որ սիրում ենք հաճախել։ Մեկ էլ մի կին մոտեցավ մեզ, ֆլայեր տվեց ու վարժ դանիերենով, բայց ուժեղ ֆրանսիական առոգանությամբ ասաց, որ շաբաթ օրը համերգ է տեղի ունենալու, կարող ենք գնալ։

Համավարակի ժամանակ երևի ամենաշատը համերգներն էինք կարոտել, բայց չէինք կարող գնալ. ուրբաթ մեկնում եմ Կանադա, Մորթենն էլ իր նոր ֆիլմի նկարահանումներով է խառը։ Ամեն դեպքում, որոշեցի ուսումնասիրել, թե ով է ու ինչ է երգում։ Անունը գուգլեցի ու ծիծաղից թուլացա։ Իր «զուգահեռ» կյանքում գիտնական է՝ պհդով։ Դանիայում գրեթե բոլոր ակադեմիկները զուգահեռ արվեստագետի կարիերա ունեն՝ որը գրող, որը երաժիշտ, որը նկարիչ։

Տանն արդեն լինքդինով նամակ գրեցի էս բոլորի մասին, ասացի, որ երգերը կլսեմ, հուսամ էլի համերգ կլինի։ Շնորհակալություն հայտնեց, խնդրեց, որ տարածեմ ընկերներիս շրջանում։

Ալբոմը լսեցի, մեջը դուդուկ էլ կար ոմն Արսեն Պետրոսյանի կատարմամբ։ Ու քանի որ խոստացել էի տարածել, խնդրեմ, երգերից։ Ֆրանսիական շանսոնի սիրահարներին պիտի որ դուր գա։

Թերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճամպրուկը»

Հարցազրույց «Այն եզդի կնոջ ճամպրուկը» գրքի առիթովԹերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճանպրուկը» կարդալիս շարունակ մի հարց էի տալիս ինքս ինձ. ինչու՞ մենք եզդիների մասին այսքան քիչ բան գիտենք։ Ամեն դեպքում, այս գրքով Թերեզա Ամրյանը կարծես բացը լրացրել է ինչ-որ չափով. իր ընտանիքի պատմությունը համադրելով եզդիների մասին ակադեմիական գիտելիքներով՝ Թերեզա Ամրյանն ընթերցողին է ներկայացնում եզդիների մշակութային առանձահատկություններն ու պատմության կարևոր կետերը։ Ու դա անում է սիրով ու հպարտությամբ, գրքի էջերից զգացվում է սեփական ժողովրդի նկատմամբ անմնացորդ սերը։ Հեղինակը, խորությամբ հասկանալով իր ժողովրդի ավանդույթները, նաև մատնացույց է անում, թե որտեղ դրանք պետք է փոխվեն (օրինակ՝ կանանց կրթություն ստանալու հարցը)։

Եզդի կինը, որի ճամպրուկի մասին խոսվում է գրքում, հեղինակի նախատատն է՝ ընեն։ Ու այս ճամպրուկի մեջ Թերեզա Ամրյանը հավաքում է իր համար թանկ հիշողությունները, պատմությունները, զգացողություններն ու իրերը։

Գիրքն ընդհանուր առմամբ գրված է բարի, միամիտ տոնով։ Որպես ընթերցող հեղինակի սերը սեփական ժողովրդի նկատմամբ փոխանցվում է նաև քեզ։ Ավելի լավ ես հասկանում եզդիներին, ավելի շատ գնահատում Հայաստանի գոյության փաստը, որովհետև այս պետությունը ոչ միայն հայ, այլև եզդի ժողովրդի անվտանգության երաշխիքն է. եզդիներին էլ մեզ նման անընդհատ հալածել ու ցեղասպանել են, ու Հայաստանը մի պետություն էր, որտեղ եզդի ժողովուրդն անվտանգ էր։ Հեղինակն անդրադառնում է նաև արևմուտքի կեղծավորությանը, ու թե ինչպես քսանմեկերորդ դարում եզդի ժողովրդի ցեղասպանություն թույլ տվեցին բոլորի աչքի առաջ. մի բան, որ հազվադեպ էր արևմտյան լրատվամիջոցներ մտնում։

Ընդհանրապես, ես ու ամուսինս հաճախ ենք քննարկում պետությունները ոչ թե որպես ազգերի տարածքային միավոր, այլ որպես կոնցեպտ։ Էդ կոնտեքստում Դանիան օրինակ դիտարկում ենք որպես քաղաքացու ու իշխանությունների, ինչպես նաև քաղաքացիների՝ միմյանց միջև փոխադարձ վստահության համակարգ, որտեղ եթե ընկնես, պետությունը քեզ ոտքի կկանգնացնի, որտեղ պետությունը քո մասին հոգ կտանի նեղ իրավիճակներում։ Իհարկե, դրա դիմաց «վարձն» էլ բարձր հարկերն են։ Եթե այս արժեհամակարգի հետ մարդ համաձայն չէ, կարող է գնալ, ապրել մի տեղ, որտեղ հարկերն ավելի քիչ են, իսկ սեփական բարօրրությունը կախված է միայն ու միայն տվյալ անձից։

Պետություն-կոնցեպտների կոնտեքստում շատ դժվար է Հայաստանը ձևակերպել որպես կոնցեպտ։ Պատերազմից հետո հայ ընկերներիս հետ հաճախ եմ քննարկում այս հարցը. ի՞նչ է Հայաստանը որպես կոնցեպտ, ի՞նչ է ուզում լինել։ Անկախության երեսուն տարիներին մենք էդպես էլ չենք ունեցել այդ կոնցեպտը։ Գուցե Արցախի ազատագրումն ու ինքնորոշումը, հայերի՝ իրենց պատմական հայրենիքում ապրելու իրավունքը լիներ այդ կոնցեպտը, բայց պատերազմը, դրա հետևանքները ու այդ հետևանքների նկատմամբ մարդկանց վերաբերմունքը ցույց տվեց, որ ամեն դեպքում այդքան ուժեղ չէր կոնցեպտը կամ գուցե այնքան էլ աշխատող չէր։

Իսկ Թերեզա Ամրյանի «Այն եզդի կնոջ ճամպրուկը» կարդալուց հետո հասկացա, թե ինչ կոնցեպտ պիտի լիներ Հայաստանը, որ էդպես էլ չեղավ. Հայաստանը պիտի լիներ այն պետությունը, որտեղ կպատսպարվեին թուրք-իսլամական ագրեսիայից տուժած ժողովուրդները՝ առաջին հերթին հայերն ու եզդիները, որովհետև Հայաստան (ու այստեղ Հայաստան ասելով նկատի ունեմ նաև Արցախ) պետության գոյության իմաստը հենց դա է. մեզ պետություն պետք է ոչ թե նրա համար, որ դե ազգ ենք, լավ կլինի ազգային պետություն ունենանք (ու ի դեպ, արևմուտքում էլ շատերը հատկապես Արցախի հարցը այդ ուղղությամբ շուռ տալով՝ պնդում են, թե տարբեր ժողովուրդներ կարող են ապրել մի պետությունում), այլ նրա համար, որ պաշտպանվենք հարևանների ցեղասպանական գործողություններից, իսկ այդ հարցը ոչ միայն հայերին, այլև եզդիներին, ասորիներին ու այլ ազգերի է վերաբերում։

Գրքի լեզուն մի քիչ կաշկանդված էր, ու լավ խմբագրումից հաստատ կշահեր։ Ամեն դեպքում, եթե ուզում եք մեզ հարազատ եզդի ժողովրդի մասին ավելին իմանալ, անպայման կարդացեք այս գիրքը. սա անձնականի ու գիտականի հրաշալի համադրություն է։

Հելլե Հելլեն

Հելլե Հելլեն իմ սիրելի դանիացի գրողն է ու ընդհանրապես իմ սիրելի գրողներից է։ Հիմա իր «Բոբ» գիրքն եմ կարդում, որ էս տարի է լույս տեսել։ Գժվելու ձեռագիր ու տեխնիկա ունի։ Էսպես ո՞նց է կարողանում։ Ամեն մի գլուխը կարդալիս նախ ինքս էլ եմ ոգեշնչվում, որ գրեմ, հետո ուղղակի կանգնում ու հիանում եմ իր գրական հնարքներով։

Հելլե Հելլեն էն գրողներից է, որ լիքը կանոններ է խախտում։ Բայց ոչ թե էն էքսպերիմենտալիստների պես, որ խախտում է երբևէ չտիրապետելով կանոններին, այլ ճիշտ հակառակը։ Իր խախտած կանոններում դու տեսնում ես վարպետությունը, տեսնում ես, թե ոնց է ցույց տալիս, թե տես, կարող եմ թե՜ երրորդ դեմքով որպես օմնիպոտենտ պատմող գրել, թե՜ առաջին դեմքով, ու կարող եմ էդ երկուսն էնպես միաժամանակ անել, որ գրականագետներն աթոռից ընկնեն։

Հելլե Հելլեն նաև այն գրողներից է, որ ձանձրալի, ոչ պոետիկ, ոչ երգեցիկ դանիերենը դարձնում է աշխարհի ամենասիրուն լեզուն։ Ամեն մի նախադասությունը մի քանի անգամ ես կարդում, որ ուղղակի վայելես լեզվի գեղեցկությունը։ Ո՞նց է էդպես անում։

Ամեն անգամ նրան կարդալիս անընդհատ ինքս ինձ խոստանում եմ, որ մի օր, մի օր նրան հայերեն եմ թարգմանելու։ Բայց հետո մտածում եմ, որ երևի աշխարհում միակ հայն եմ, որ նրան կարդում է, ու ուզում եմ ինձ պահել։

ԿՄ-ն

Պատերազմից հետո ԿՄ-ում հաճախ եմ լինում։ Լուռ անցնում եմ հին ու մոռացված բլոգների վրայով, հին գրառումներ կարդում, նորերի տակ՝ մեկնաբանություններ թողնում։ Պատերազմից հետո գրեթե ամեն օր ստուգում եմ ֆիդս՝ նոր գրառումների սպասելով, որոնք խիստ հազվադեպ են, բայց, որոնց, միևնույն է, սպասում եմ։ Թեև մեծ մասամբ այստեղ լռություն է տիրում, պատերազմից հետո ԿՄ-ն ինձ համար ճիշտ նույն վայրն է, ինչ 2008-ի ընտրություններից հետո. էստեղ գալիս եմ, որ համոզվեմ՝ մենակ չեմ։ Ուղղակի այս անգամ լևոնակությունը հաղթեց, ամեն իմաստով հաղթեց... 2008-ին ուղղակի հետաձգվել էր այն, ինչ 2018-ին պիտի լիներ ու արագորեն ամեն ինչ տաներ դեպի պատերազմ, դեպի Արցախի կորուստ, դեպի անպաշտպան սահմաններ, դեպի նվաստացած հայ ժողովուրդ, ատելություն արցախցիների, սփյուռքի ու այլ խմբերի նկատմամբ։ Դրա համար եկել եմ ԿՄ, որ չգժվեմ։

Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի հետևանքները Հոդա Բարաքաթի «Կորածների ձայներում»

Լիբանանցի գրող Հոդա Բարաքաթի «Կորածների ձայները» ձեռքս ընկավ Արք գրախանութում, որտեղ կորոնավիրուսի՝ գրեթե կես տարի տևած լոքդաունից հետո առաջին անգամ էի հայտնվում։ Եթե ուզում ես ստանդարտ բեսթսելերներից դուրս, թարգմանված գրականություն կարդալ, գնա Արք գրախանութ, ու աշխարհի գրեթե ցանկացած անկյունից մի բան կգտնես։

Voices of the Lost - Hoda Barakat

«Կորածների ձայները» շղթայական նամակների հավաքածու է. ամեն հաջորդ նամակի հեղինակի ձեռքը պատահաբար ընկնում է նախորդի նամակը։ Էդպիսով, նամակներից ոչ մեկը (բացի գուցե վերջինից) հասցեատիրոջը չի հասնում։ Նամակների հեղինակները խիստ տարբեր պատմություններով մարդիկ են, հասցեատերերը նույնպես։ Առաջին երկուսը մտերմիկ նամակներ են նախկին սիրուհու ու սիրեկանի ուղղված։ Երրորդը պատերազմի հանցագործ ու ապօրինի միգրանտ է, որ մորն է գրում՝ խոստովանելով, որ իրեն իր տուն վերցրած կնոջը սպանել է։ Չորրորդը նախկին մարմնավաճառ է, որ բանտում նստած եղբորն է գրում։ Իսկ վերջինն իր սիրեցյալին ՁԻԱՀ-ին կորցրած նույնասեռական է, որ հորն է գրում ու ինքնաթիռի տոմս խնդրում վերադառնալու համար։

Այս բոլոր հեղինակները գտնվում են օտար երկրում, գրում են արաբերեն ու հավանաբար Լիբանանից են։ Բոլորը փախչում են իրենց հայրենիքում տեղի ունեցող ահավոր բաներից, ու տեղ-տեղ հիշատակվում է քաղաքացիական պատերազմը։ Բոլորը գաղտնիքներ ունեն, որոնց մասին գրում են հենց նամակներում։ Բոլորը դժբախտ ու միայնակ են։ Նամակներն ընթերցողին փոխանցում են օտար երկրում գտնվողների հուսահատությունը, երբ հայրենիքում պատերազմ է։ Նրանք հարց են տալիս, թե որն է իրենց հայրենի երկիրը և արդյոք կարելի է հայրենի երկիր համարել այն մեկը, որն ավերակների է վերածվել։ Ու ամեն հաջորդ հեղինակ ապրումակցում է նախորդին. անծանոթ մարդ, որը պարզապես կարդացել է ոչ իրեն հասցեագրված նամակը։

Գրքի երկրորդ հատվածում կարդում ենք հասցեատերերի տեսանկյունը, որը ոչ միշտ է հակասում նամակների հեղինակի ասածներին, պարզապես տեսանկյունն է ուրիշ։ Առաջին երկուսը ակնհայտորեն սպիտակ արևմուտքցիներ են, ու կարծես իրենց սիրեցյալների տառապանքն ու ցավը նրանց հասու չէ։ Նրանցից մեկը նույնիսկ մտորում է այդ մասին. «Որքա՞ն լավ մենք կարող ենք ճանաչել մարդկանց, որոնք քաղաքացիական պատերազմի միջով են անցել։ Ի՞նչ չափով կարող ենք երբևէ իմանալ բռնության ու ավերածության, կորուստների, ամայացման մասին։ Անհաղթահարելի ցավի մասին, որ պետք է որ զգան ամեն օր։ Կարո՞ղ ենք իսկապես հասկանալ, թե ինչպես են նրանք փոխակերպվում, ինչն է փոխվում նրանց ներսում, և ինչն է կարծրանում»։

Միայն երրորդի դեպքում պատմությանը ծանոթանում ենք ոչ թե հասցեատիրոջ, այլ նամակի հեղինակի ալբանացի անտուն ընկերոջ տեսանկյունից։ Այստեղ իմանում ենք, որ չնայած նամակի հեղինակ հանցագործը գրել էր, թե ուղղակի սպանել էր իրեն տուն վերցրած ծեր կնոջը, պարզվում է՝ նաև մարմինն էր մասնատել, սիրտն էլ չէին կարողանում գտնել։ Հետաքրքիր է, որ մինչ այդ իր մորն ուղղված նամակում հեղինակը հիշում է «Մոր սիրտը» ավանդապատումը (Իսահակյանն էլ ունի իր մեկնաբանությունը) ու սկսում ծաղրել այն։ Արդյոք ծեր կնոջը, որի հետ սեռական հարաբերություն էր ունենում, ընկալում էր որպես իր մո՞ր։

Դեպքերի իրենց տեսանկյունը ներկայացնողներին էլ է մի բան միավորում. անկախ նրանից, թե որտեղից են, ապրումակցումն ի սպառ բացակայում է, բոլորն ատելությամբ կամ առնվազն անտարբերությամբ են լցված։ Բայց ընթերցողը մնում է նամակների հեղինակների կողմից, ընթերցողը հաղորդակից է դառնում այն ամենին, ինչը հասցեատերերն էդպես էլ չեն իմանում։

Վեպը եզրափակվում է փոստատարի նամակով։ Փոստատարն ինքը կարծես ամփոփում է պատերազմի ողջ դաժանությունը ու դրա հետևանքները, պատմելով, որ նամակներն այլևս չեն կարող հասնել հասցեատերերին, որովհետև չկան հասցեատերերը, չկան հասցեները։ Այստեղից հասկանում ենք, որ նույնիսկ հինգերորդ նամակը, լինելով միակը, որ դրոշմանիշվել ու ուղարկվել է, միևնույն է, չի հասնում հասցեատիրոջը։ Բայց փոստատարը խնամքով հավաքում, պահում է հասցեատերերին չհասած նամակները. գուցե մի օր մի ուրիշ փոստատար գա, հասցեները վերականգնվեն, հասցեատերերը՝ վերադառնան, ու նամակները տեղ հասնեն։